Ένα μάρμαρο κεφαλής που για μεγάλο χρονικό διάστημα είχε παραμείνει κρυμμένο σε μια ρωμαϊκή βασιλική έχει επανεκτιμηθεί ως έργο του Μιχαήλ Αγγέλου μετά από σχεδόν δύο αιώνες ανωνυμίας. Αυτή η αξιοσημείωτη γλυπτική, που απεικονίζει τον Χριστό τον Σωτήρα, φιλοξενείται στη Βασιλική της Αγίας Αγκνέζας έξω από τα τείχη, κατά μήκος της ιστορικής Via Nomentana.
Παλαιότερα αποδιδόταν στον δάσκαλο της Αναγέννησης, η κεφαλή έχασε την ταυτότητά της στις αρχές του 19ου αιώνα και παρέμεινε άγνωστη έως ότου πρόσφατες έρευνες με επικεφαλής την ανεξάρτητη ερευνήτρια Βαλεντίνα Σαλέρνο την αναγνώρισαν εκ νέου. Η σχολαστική της έρευνα, που βασίζεται σε αρχειακά έγγραφα και όχι μόνο σε στυλιστική ανάλυση, έχει αναζωπυρώσει το ενδιαφέρον για αυτό το εδώ και καιρό ξεχασμένο έργο.
Η Σαλέρνο, η οποία είναι επίσης μέλος της επιτροπής του Βατικανού που γιορτάζει την 500ή επέτειο από τη γέννηση του Μιχαήλ Αγγέλου, αποκάλυψε τα ευρήματά της σε συνέντευξη Τύπου. «Ζούμε εδώ από το 1412 και το μνημειακό συγκρότημα της Αγίας Αγκνέζας πάντα κρύβει εκπλήξεις — αυτή είναι μία από αυτές», σχολίασε ο Φράνκο Μπεργκαμίν από την Τάξη των Κανονικών Λατερανών.
Η προσέγγιση της Σαλέρνο είναι μοναδική· περιγράφει τον εαυτό της ως ερευνήτρια και όχι ως ιστορικό τέχνης. «Δεν είμαι ιστορικός τέχνης — στην πραγματικότητα δεν έχω πανεπιστημιακό δίπλωμα — αλλά η δύναμη της έρευνάς μου έγκειται στην αξιοποίηση δημόσιων αρχειακών εγγράφων», εξήγησε. Αυτή η εστίαση στα τεκμηριωμένα στοιχεία αμφισβήτησε προηγούμενες αφηγήσεις σχετικά με τα μεταγενέστερα χρόνια του Μιχαήλ Αγγέλου, ιδιαίτερα τον ισχυρισμό ότι καταστρέφει συστηματικά τα έργα του.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι τα έγγραφα της Σαλέρνο δείχνουν πως ο Μιχαήλ Άγγελος ήταν προσεκτικός στη μεταφορά των δημιουργιών του μέσα σε έναν αξιόπιστο κύκλο μετά το θάνατό του. «Κατά το θάνατο του Μιχαήλ Αγγέλου, κάθε ισχυρός άρχοντας θα ήθελε να διεκδικήσει κάτι από τον δάσκαλο. Όμως ο καλλιτέχνης οργάνωσε προσεκτικά τη μεταβίβαση του υλικού που είχε στην κατοχή του ώστε η τέχνη του να περάσει στους μαθητές του και κατ’ επέκταση στις μελλοντικές γενιές», είπε.
Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον έγγραφο περιγράφει ένα κλειδωμένο δωμάτιο, προσβάσιμο μόνο με πολλά κλειδιά, σχεδιασμένο να προστατεύει πολύτιμα υλικά. Ενώ αυτό το δωμάτιο αργότερα αδειάστηκε, τα περιεχόμενά του παρακολουθήθηκαν μέσα από επόμενες μεταφορές, αποκαλύπτοντας ένα διακριτικό δίκτυο μέσω του οποίου έργα χωρίς απόδοση μεταφέρθηκαν σε θρησκευτικά ιδρύματα και άλλες ασφαλείς τοποθεσίες.
Πιστεύεται ότι η κεφαλή της Αγίας Αγκνέζας αποτελεί μέρος αυτής της πολύπλοκης διαδικασίας. Ενσωματωμένη στον λειτουργικό χώρο της βασιλικής, η γλυπτική έχει επιβιώσει από αιώνες ανακαινίσεων, παραμένοντας σε μεγάλο βαθμό αδιάβλητη μέχρι την πρόσφατη επανεύρεσή της. Τώρα κοσμεί έναν βωμό σε ένα πλευρικό παρεκκλήσι, προστατευμένη από σύστημα συναγερμού για να εξασφαλιστεί η διατήρησή της.
Τα ευρήματα της Σαλέρνο δεν αναζωογονούν μόνο την ιστορία της κεφαλής αλλά θέτουν και τα θεμέλια για μια ευρύτερη πρωτοβουλία αναγνώρισης άλλων ξεχασμένων έργων του Μιχαήλ Αγγέλου. Η έρευνά της στοχεύει στην προοδευτική επιστροφή χαμένων κομματιών στο έργο του καλλιτέχνη και στην κοινοποίηση αυτών των σημαντικών ευρημάτων με την διεθνή ακαδημαϊκή κοινότητα.
